İslam Arşivleri’nden: Karikatür Krizi

Zizek 2

 

Arşivin Arşivi – Sabri Gürses

Dünyanın belki de yaşayan en şen şakrak ve renkli filozofu İslam üzerine düşününce etkileyici fikirler çıkması kaçınılmaz. Žižek’in İslam arşivlerine girmesine yol açan olay bugün bir bakıma unutulmuş gibi duran bir olay olmuştu: 2005 yılındaki Karikatür Krizi. Arap Baharı ve yaşanan büyük ve yer yer derin acılara neden olan halk hareketlerinin ardından, 2005 yılındaki o küresel protestoları hatırlamak güç olabilir, fakat o günden sonra yaşanan birçok olayı belirlediklerine, şekillendirdiklerine şüphe yok.

Karikatür Krizi özünde küçük bir Avrupa ülkesinde yaşanan ifade özgürlüğü tartışmasıydı; ülkede yaşayanların konuyu Arap ülkelerine ve İslam Konferansı Örgütü’ne götürmesi, küresel dünyamızda ifade özgürlüğünün çerçevesinin çok farklı bir boyut almış olduğunu ortaya koydu. Üstelik belki Salman Rushdie’nin The Satanic Verses (1988)adlı romanı için yaşanan benzer bir tartışmayla kıyaslanabilirdi bu olay; fakat internet ve sosyal medyanın dünyayı daha da küreselleştirdiği, komşulaştırdığı bir döneme geçtiğimiz ortaya çıktı ve bir yazarın kınanmasıyla bir ülkenin kınanmasının birbirinden çok farklı sonuçlara gebe olduğu ortaya çıktı. Danimarkalı şirketlerin ya da Danimarka şirketlerinin ürünlerini dağıtan şirketlerin Müslüman tüketicilerle yaşadıkları krizi çözmek üzere geliştirdiği stratejiler önemli bir çalışma konusu oldu. Ayrıca, her ne kadar karikatür çeviri ya da aracılık gerektirmeyen bir sanat biçimiymiş gibi görünse de, altyazıları ve baloncuklarıyla, yan yazılarıyla ciddi birer çeviri sınavı yaşandı.

Žižek The Antinomies of Tolerant Reason: A Blood-Dimmed Tide is Loosed ve A Glance into the Archives of Islam (2006, Lacan.com) yazılarında bu krizi öncelikle küreselleşme, hoşgörü ve köktencilik ilişkisi çerçevesinde ele alıyor; bütün dinlerin birarada hoşgörülü yaşamayı vaat ettiği bir modern toplumda beliren olasılığı, “ateizmin anonim dini” fikrini ortaya atıyor. Bir adım daha atıp o ünlü nihilist “Tanrı yoksa, her şey serbesttir!” önermesinin daha da nihilist bir versiyonunun ortaya çıktığından bahsediyor: “Tanrı varsa, her şey serbesttir!”

İslam üzerine yazarken Oryantalist yaklaşımdan uzak bir bakışla yazıyor Žižek, bu çerçevede Claude Levi-Strauss’un bakış açısını yorumlamaya çalışarak, İslam’ın coğrafi ve felsefi konumunu sorguluyor. Bütün kitap dinlerinin sonuncusu, ama diğer dinlerle birlikte var olan bu din nerede duruyor? Bunu tartışırken İslam’da kadının yeri sorusunu önemli sayıyor.

2006 yılında yazdığı iki makaleden sonra Žižek, doğrudan İslam’ı konu alarak İslam’ı yorumlama çabasına birkaç kez daha döndü. Bazı yazıları tekrar özelliği taşıyordu, fakat Choosing Our Destiny (2012, Lacan.com) en bütünlüklü yazısı oldu. Bu yazıda Doğu sanatının ilginç bir bileşimi olan (Çin seramiği ve Farsça hat) bir örnekten, daha doğrusu Doğulu yemek adabının bir meselinden yola çıkarak, İslam’daki eşitlikçi, özgürlükçü potansiyeli tartışıyor. Bu aynı zamanda İslam’daki kader anlayışının gelecekte bizi beklediği kesin olan felaketler (çevre yıkımı, savaşlar, insanın genetik kopyalanması ve değersizleştirilmesi..) karşısında İslam içinde nasıl bir potansiyel olduğunun sorgulanması.

Žižek’in karikatür krizi yazılarına ek olarak, kriz döneminin gözden kaçmış bazı metinlerini içeren bir kronolojiye, Yeats şiirinin Talat Sait Halman’a ait tam çevirisine, krizin çeviri boyutuna, Amerika’da yaşayan İranlı yazar Amir Taheri’nin o dönemde krizin İran ve Suriye hükümetleri tarafından kullanılma tarzını hatırlatan Rent-A-Mob (2006, New York Post) yazısına ve karikatürleri yayınlayan editör Flemming Rose’un kendi perspektifini açıkladığı Why I Published Those Caricatures, (2006, Washington Post) yazısına yer verdik. Flemming Rose’un yazısı S.S.C.B. dönemi sansürünü hatırlatması açısından ilginç. Bir tür arşiv için arşiv çalışması olan bu derlemenin Türkiye’de her gün yeni bir biçimiyle karşımıza çıkan ifade özgürlüğü tartışmalarına katkıda bulunacağını umuyoruz. Žižek’e verdiği çeviri desteği için sonsuz teşekkür.

İslam Arşivleri adlı kitabın bilgileri